Việt Nam tăng tốc phát triển thị trường pin lưu trữ quy mô lớn

Việt Nam thúc đẩy phát triển thị trường lưu trữ điện quy mô lớn, tăng tốc chuyển dịch năng lượng tái tạo

Ngày 12/9 tại Hà Nội, một tọa đàm khu vực về mô hình tài chính cho hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin (BESS) đã được tổ chức bởi Liên minh Năng lượng Toàn cầu vì Con người và Hành tinh (GEAPP) phối hợp cùng Nhóm công tác BESS Việt Nam. Sự kiện quy tụ nhiều tổ chức tài chính, chuyên gia kỹ thuật, viện nghiên cứu và đối tác phát triển nhằm tìm giải pháp mở rộng thị trường lưu trữ.

Tọa đàm diễn ra trong bối cảnh Việt Nam đang tăng tốc chuyển đổi ngành điện theo Quy hoạch Điện VIII điều chỉnh (PDP8) được phê duyệt đầu năm nay. Kế hoạch đặt mục tiêu đạt 10.000 – 16.300 MW công suất lưu trữ vào năm 2030, và gần 96.000 MW vào năm 2050. Tổng công suất lắp đặt toàn hệ thống dự kiến đạt 183.291 – 236.363 MW vào năm 2030, cao hơn 30 – 50% so với mức 150.489 MW đã duyệt trước đó.

Khung pháp lý và tín hiệu chính sách mới

Luật Điện lực 2025 đã chính thức công nhận BESS là một phần của hạ tầng điện quốc gia. Tháng 4, Bộ Công Thương ban hành Quyết định 988/QĐ-BCT, đưa ra khung giá phát điện cho các dự án điện mặt trời có tích hợp lưu trữ, yêu cầu thời gian xả tối thiểu 2 giờ và tỷ lệ lưu trữ tương đương 10% công suất nhà máy. Hiện, các dự thảo thông tư về biểu giá và dịch vụ đang được soạn thảo – yếu tố được đánh giá có ý nghĩa then chốt trong việc hình thành thị trường.

Một chính sách khác cũng tạo động lực là biểu giá điện hai thành phần cho khách hàng công nghiệp lớn, sẽ áp dụng từ tháng 1 năm sau, được kỳ vọng thúc đẩy nhu cầu các giải pháp lưu trữ phía sau công tơ (behind-the-meter).

Thị trường còn sơ khai, nhiều thách thức

Dù có những bước tiến, thị trường lưu trữ điện tại Việt Nam vẫn đang ở giai đoạn khởi đầu. Phần lớn dự án mới dừng ở mức thí điểm, gặp khó khăn do chi phí đầu tư ban đầu cao, cơ chế giá điện chưa rõ ràng và thiếu nguồn thu được công nhận. Thách thức kỹ thuật cũng hiện hữu, đặc biệt tại các khu công nghiệp cũ, nơi việc tích hợp lưu trữ vào hạ tầng sẵn có làm tăng chi phí.

Một số mô hình thí điểm ở khu công nghiệp và cơ sở thương mại đã cho thấy BESS có thể giúp dịch chuyển phụ tải, tối ưu nguồn điện mặt trời và giảm phụ thuộc lưới điện. Tuy nhiên, để nhân rộng, Việt Nam cần khung chính sách và tài chính minh bạch, ổn định hơn.

Các chuyên gia nhấn mạnh: giai đoạn chuyển tiếp hiện nay vừa là thách thức, vừa là cơ hội. Vì thị trường còn đang định hình, Việt Nam có khả năng xây dựng ngay từ đầu các cơ chế thân thiện với nhà đầu tư, qua đó có thể “đi tắt đón đầu” và trở thành quốc gia dẫn đầu khu vực Đông Nam Á về lưu trữ năng lượng.

Bài học từ khu vực và thế giới

Các nghiên cứu điển hình khu vực cho thấy sự kết hợp giữa tài chính và chính sách là yếu tố quyết định. Ở Ấn Độ, nhờ vốn ưu đãi và hỗ trợ bù đắp chênh lệch (viability gap funding), chi phí lưu trữ giảm mạnh: từ mức 0,12 USD/kWh xuống chỉ còn 0,03 – 0,05 USD/kWh nhờ đấu thầu cạnh tranh và tài chính pha trộn. Trung Quốc cũng cho thấy việc có khung pháp lý rõ ràng và hướng dẫn đấu thầu minh bạch đã tạo ra cú hích thu hút đầu tư tư nhân quy mô lớn.

Trên phạm vi toàn cầu, chi phí BESS hiện chỉ còn khoảng 77 USD/kWh, củng cố thêm cơ sở kinh tế cho việc đầu tư.

Ông Minh Nguyễn – Giám đốc quốc gia GEAPP tại Việt Nam – nhận định: “Việt Nam đang mở rộng năng lượng tái tạo, và lưu trữ sẽ mang lại sự linh hoạt cần thiết cho lưới điện. Sự kết hợp giữa nguồn vốn ưu đãi, công và tư nhân sẽ thúc đẩy các dự án thí điểm và tạo đà cho triển khai quy mô lớn.”

Bà Kitty Bu – Phó chủ tịch GEAPP phụ trách Đông Nam Á – bổ sung: “Thông qua các nền tảng như Liên minh BESS Toàn cầu hay chương trình ENABLE Đông Nam Á, chúng tôi đang cùng các đối tác tháo gỡ rào cản, hỗ trợ dự án khả thi và thúc đẩy hợp tác xuyên biên giới. Tài chính cho lưu trữ chính là chìa khóa đảm bảo an ninh năng lượng và phát triển bền vững.”

Điều kiện để đạt mục tiêu PDP8

Các chuyên gia cho rằng, để hoàn thành mục tiêu PDP8, Việt Nam cần:

• Biểu giá theo thời gian sử dụng (TOU) đủ hấp dẫn để khuyến khích dịch chuyển phụ tải.

• Quy định rõ ràng về vận hành và nạp/xả BESS nhằm tạo sự chắc chắn cho nhà đầu tư.

• Chuẩn hóa giấy phép, tiêu chuẩn hòa lưới và công nhận dịch vụ phụ trợ mà BESS có thể cung cấp.

Khu vực công nghiệp cũng được dự báo sẽ đóng vai trò lớn hơn. Việc gom nhu cầu từ nhiều nhà máy trong khu công nghiệp có thể giúp triển khai pin hiệu quả, giảm chi phí và cải thiện quản lý phụ tải. Kết hợp BESS với điện mặt trời hoặc điện gió sẽ tăng khả năng khai thác năng lượng và ổn định lưới, đồng thời giảm chi phí vận hành cho doanh nghiệp.

Cần vốn ưu đãi và mô hình mới

Giải pháp tài chính là yếu tố then chốt để vượt qua chi phí đầu tư ban đầu cao. Các gói vốn ưu đãi, ưu đãi thuế, cũng như mô hình hợp tác công – tư (PPP) hoặc hợp đồng dịch vụ năng lượng (ESA) được coi là hướng đi tiềm năng.

Theo phân tích, lợi nhuận và thời gian hoàn vốn của dự án phụ thuộc lớn vào vốn đầu tư, cơ chế giá và diễn biến giá điện. Do đó, tài chính pha trộn (blended finance) sẽ đặc biệt quan trọng để thu hẹp khoảng cách từ dự án khả thi đến triển khai thương mại quy mô lớn.

Nhóm công tác BESS Việt Nam được đánh giá là nhân tố trung tâm trong tiến trình này, khi giữ vai trò kết nối, cung cấp chuyên môn kỹ thuật và điều phối chính sách, giúp thị trường dần bước từ các dự án đơn lẻ sang môi trường đầu tư có cấu trúc.

Triển vọng

Kết thúc tọa đàm, các bên thống nhất rằng Việt Nam có tham vọng, nhu cầu thị trường và sự hỗ trợ quốc tế để trở thành nước đi đầu trong lĩnh vực lưu trữ năng lượng khu vực. Với chi phí công nghệ toàn cầu giảm, khung pháp lý mới và cải cách chính sách đang diễn ra, bước tiếp theo là hoàn thiện cơ chế giá, tài chính và tiêu chuẩn kỹ thuật để mở khóa đầu tư quy mô lớn.